محمولى را با ذات موضوعى بسنجيم و ببينيم كه حمل اين محمول بر آن موضوع ضرورى است و محال است موضوع فرض شود و واجد اين محمول نباشد ، اين محمول ذاتى موضوع است . در مقابل ، محمولى كه نسبت به موضوع چنين نيست ، محمول غيرذاتى يا عرض غريب است . اولى مانند امكان ، حيوان و ناطق نسبت به انسان و دومى مانند سياه و موجود نسبت به انسان . انسان به‌خودىخود و صرف‌نظر از هر شىء ديگرى ، و باصطلاح ذات انسان ، ضرورتا ممكن و حيوان و ناطق است ، در حالىكه همين ذات خودبخود و بدون اينكه غير را با آن لحاظ كنيم سياه يا موجود نيست . گاهى مطلب را به اين شكل بيان مىكنند كه عوارض ذاتيه محمولاتى هستند كه بر موضوع من حيث هوهو - يعنى از آن حيث كه خودش است - حمل مىشوند ، بر خلاف عوارض غريبه ؛ مثلا ، انسان از آن حيث كه انسان است ممكن است و حيوان و ناطق اما از اين حيث سياه يا موجود نيست . در اينجا دو نكته شايان توجه است : اول اينكه ، چنان كه از تعريف فوق برمىآيد ، ذاتى و غريب بودن محمول امرى است نسبى نه مطلق ؛ پس ممكن است محمولى نسبت به موضوعى ذاتى باشد و نسبت به موضوع ديگر غريب . چنين نيست كه محمول ذاتى در همه‌جا و نسبت به هر موضوعى ذاتى باشد . دوم اينكه اصطلاح ذاتى كه فوقا توضيح داده شد و به آن « ذاتى باب برهان » گفته مىشود غير از ذاتى باب كليات خمس است و اشتراك « ذاتى » در اين دو باب نبايد سبب اشتباه و خلط گردد . ذاتى باب كليات خمس منحصر است در نوع و جنس و فصل ، درحالىكه ذاتى باب برهان هم شامل نوع و جنس و فصل مىشود هم شامل عرضى لازم ، خواه از قبيل ماهيات باشد و خواه از قبيل مفاهيم انتزاعى ، مانند امكان كه مفهومى است غير ماهوى ولى لازم ، پس ذاتى باب برهان نسبت به ذاتى باب كليات خمس اعم مطلق است . اكنون به جواب سؤالى كه مطرح ساختيم بازگرديم . به عقيدهء منطقدانان براى اينكه مسأله‌اى جزء مسائل يك علم باشد ، ملاك آن تنها اين نيست كه موضوع آن جزء يا جزئى موضوع آن علم باشد ، بلكه محمول آن نيز بايد از محمولات و عوارض ذاتيهء موضوع آن علم باشد و به همين دليل گفته‌اند كه موضوع هر علم چيزى است كه در آن علم از عوارض ذاتيه آن بحث مىشود . با اين معيار ، براى تشخيص اينكه آيا تعدادى مسئله تشكيل علم واحدى مىدهند يا نه و در صورت تشكيل دادن ، آن علم چه علمى خواهد بود ، بايد از مفهومى جامع كه دربرگيرندهء موضوعات اين مسائل است و نيز